4+ کاربرد نگارگری در پارچه سازی

پارچه سازی | سابقه ی بافندگی در ایران به هزاره های پیش از میلاد بر می‌گردد. به زمانی که از بافتین الیاف طبیعی هنرهایی مانند حصیر بافی پدید آمدند. در تپه گنج دره با قدمت ۱۰ هزار ساله آثاری از الیاف طبیعی به دست آمده که به دور دسته یک تبر سنگی پیچیده شده بود. این اثر نشان دهنده بازه‌ی طولانی آشنایی انسان با الیالف طبیعی دارد.

علاوه بر آن در غار کمربند بهشهر نشانه هایی از بافندگی با پشم گوسفند و موی بز متعلق به ۶۵۰۰ سال پیش از میلاد به دست آمده است. در تپه زاغه در دشت قزوین که متعلق به اواخر هزاره هشتم ق.م تا هزاره پنجم ق.م است و همچنین در تپه علی کش دهلران نمونه هایی از دوک‌های نخ ریسی که عامل به وجود آمدن هنر بافندگی شده اند، کشف شده است. در ادامه به معرفی و تاریخچه بافندگی و همچنین کاربرهای نگارگری در پارچه سازی پرداخته‌ایم با ما در آکادمی رشیدی همراه باشید.

“” هنر نگارگری – تاریخچه، سبک ها و کاربردهای آن “” در مقاله ای جداگانه همه‌ی آنچه که باید از نگارگری و سبک‌های آن بدانید را برای شما هنر دوستان گفته‌ایم. جهت مطالعه مقاله جذاب هنر نگارگری کلیک کنید!!!!

تاریخچه بافندگی ، پارچه سازی

از کاوش‌های باستان شناسی در منطقه شهر سوخته سیستان و شوش با پنج هزار سال قدمت نشانه هایی از منسوجات وجود دارد. همچنین در ناحیه «سه گابی» کردستان از درون تابوت های سفالین محتوی اجساد کودکان نشانه هایی از نساجی به دست آمده است. از تپه سیلک کاشان آیین های به دست آمده که رشته هایی از کتان روی سطح آن وجود دارد. در بررسی های تپه مارلیک نیز پارچه هایی متعلق به هزاره ی دوم ق.م به دست آمده است که به صنعت پارچه سازی کمک بسزایی کرده است.

به علاوه پارچه هایی مربوط به قرن هشتم پیش از میلاد که به عیلامیان تعلق داشته اند. علاوه بر این ها می‌توان به نمونه های مصور نیز اشاره کرد به عنوان مثال مهره هایی با نقوش از انسان‌هایی که جامه بر تن دارند. بر گلیم پازیریک نقوشی از زنان با لباس‌های زیبا و سرپوش دیده می‌شود که در شناسایی بافندگی دوره هخامنشی منابع بسیار ارزنده ای محسوب می‌شوند از سایر منابع موجود در بررسی پارچه بافی دوره هخامنشی می‌توان به نقوش برجسته تخت جمشید و کاشی‌های لعابدار کاخ آپادانای شوش اشاره کرد.

همچنین دست نوشته هرودوت مورخ یونانی که اشاره به فروش پارچه‌های زربافت ایرانی به یونانیان نیز دارد. لازم به ذکر است که ابریشم در حدود ۳۳۰ ق.م میلاد از چین به ایران راه یافت و از جاده ابریشم به مدیترانه و مغرب زمین رفت. در زمان اشکانیان نساجان قابلی به بافت منسوجات پشمی و کتانی بسیار مرغوب مشغول بودند و بعدها با فراگیری بافت پارچه های ابریشمی ، از ابریشم چین استفاده کرد و آن را برای پارچه سازی به سایر مناطق بردند.

در دوره ی ساسانیان که از شکوهمندترین دوره های هنری تاریخ هنر ایران محسوب می‌شود بافت پارچه های ابریشمی دارای رونق بسیاری است و تعدادی پارچه ابریشمی از این دوره به جای مانده است. در این دوره شهرهای شوش شوشتر جندی شاپور و ری از جمله مهمترین مراکز بافندگی بودند که یکی از علل این رونق بافندگانی از روم که در پی حملات شاپور دوم به اسارت درآمده بودند که صنعت بافت حریر را در این شهرها دایر کردند بودند.

نقوش مورد استفاده در پارچه سازی‌های دوره ی ساسانی اغلب درون قاب های مدور (کنتور یا خطوط کناره نما) به طور جدا یا مماس بر هم نقش بسته اند و شامل نقوش گل و بوته، انسانی (صورت شاهان ) و شکار حیوانی و سیمرغ (نماد شکوه و فرشاهی ساسانیان ) گاه نقوش به صورت قرینه با درخت زندگی دیده می شوند. درخت زندگی در تمدن های مختلف دیده شده است. در میان سومریان درخت زندگی سمبل نوسازی جهان هستی، بوده در نزد فینیقیان و بابلیان درخت نخل و در نزد آشوریان درخت مو نمادی از درخت زندگی هستند، در ایران قدیم درخت سرو نمادی از درخت زندگی بوده است.

درخت زندگی در ایران باستان سوم یا سوما در ایران پس از اسلام سدره المنتهی نامیده می شود که ( نماد نور و نعمت الهی است ).نقوش پارچه های ساسانی دارای ظرافتی شبیه به نقوش ظریف فلزی هستند. رنگ پارچه های ساسانی محدود و اغلب دارای رنگ تیره ای یا رنگ آبی سیر در کنار سفیداند. در حجاری های طاق بستان کرمانشاه در حدود 25 نوع نقش پارچه شناسایی شده است.

از سده های اولیه حمله چنگیزخان تا زمان به سلطنت رسیدن غازان خان در سال ۶۹۴ هجری قمری هنر ایران در دوران رکود به سر میبرد. ولی در زمان غازان خان به همکاری و همت وزیر وی خواجه رشید فضل الله همدانی زمینه مناسبی برای پیشرفت‌های علمی و فرهنگی پدید آمد. از جمله مهمترین فعالیت های وی ساخت ربع رشیدی در تبریز که به کانونی برای ترویج هنر تبدیل شد.

حملات مغول‌ها برخی از مراکز پارچه سازی از قبیل، شوش، شوشتر و ری ویران گشته و اهمیت خود را از دست دادند و مراکز جدیدی جایگزین آن‌ها شدند که از جمله آنها می توان به تبریز، سلطانیه یزد کاشان و نیشابور اشاره کرد نیشابور که قبل از حمله مغولان نیز از جمله مراکز پارچه سازی بود در این دوره دارای اعتبار فراوان تری گشت و پارچه هایی چون حریر و کمخا در آنجا بافته می‌شدند سلطانیه علاوه بر اینکه یکی از مراکز مهم پارچه بافی بود از مراکز بسیار مهم تجاری نیز به شمارمی رفت.

در دوردی تیموریان تمرکز بر شرق ایران افزون گشت و شهرهایی چون سمرقند هرات و خراسان در کنار یزد کاشان کرمان و تبریز به مراکز پارچه سازی تبدیل شدند. در این زمان به دستور تیمور بافندگانی از دمشق به سمرقند برده شدند. انواع پارچه های زربفت در دوره ایلخانان نیز بسیار مورد اهمیت بودند علاوه بر آن ابریشم به شیوهی سلجوقیان همچنان در مراکزی چون نیشابور کار میشد.

مخمل و مخمل کم پرز که به آن کمخا نیز می‌گویند که شاید کوتاه شده کم خواب باشد که به مخمل اطلاق می‌شود این نوع از پارچه نیز بیشتر در نیشابور بافته می شده است.

در این مقطع از زمان پارچه هایی نقاشی شده نیز وجود داشتند در این زمان تحت تاثیر هنر چین پارچه ها را با انواع قالب نقش می‌زدند و یا با استفاده از موم مشغول به نقش اندازی می‌شدند. از این دوره بر روی برخی از پارچه ها دوخته دوزی یا پته دوزی می‌کردند مهم‌ترین مرکز این هنر شهر کرمان بوده است.

مجموعه نقوش این دوره شامل طرح‌هایی است که به تقلید از سده های اولیه اسلامی و خصوصاً دوره سلجوقی کار میشدند طرح هایی که تحت تاثیر هنر چین این تاثیر حتی در فرم خطوط نیز قابل رویت است و خوشنویسی دارای جنبه های چینی شده است.

دسته ی دیگر از طرح‌ها تلفیق سنن تصویری گذشته با نقشمایه جدید به عنوان مثال قاب‌های هندسی با تزئینات حیوانی نظیر اژدها یا سیمرغ از طرف دیگر با رواج سنت کار گروهی که از هنر چین به ایران آمده بود در مراکز هنری این دوره تبریز، سمرقند و هرات هنرمندان رشته‌های متفاوت در کنار هم مشغول به کار شدند به همین دلیل شاهد برخی وجوه اشتراک در آنها هستیم به عنوان مثال نزدیکی پارچه سازی و نگارگری که از این دوره آغاز و در دوره ی صفوی به اوج میرسد.

انواع پارچه های سنتی

مخمل بافی: مخمل نوعی پارچه نخی یا ابریشمی است که دارای پرزهای طریقی در یک سطح از پارچه می‌باشد این پارچه علاوه بر تار و پود، پرز نیز دارد از مخمل با نام‌های «خاوخیز» و «کمخا» کم خواب نیز نام برده اند. مخمل در دو نوع یک رو و دو رو بافته می‌شود. در زمان صفویان مخمل در یزد کاشان و اصفهان بافته میشد هنر مخمل بافی در دوره ی صفویان و در شهر کاشان به تکامل رسید و در مراکز پارچه سازی تولید میشد. در یزد نوعی مخمل به نام عنابی سیر با موضوعات گیاهی بافته میشد اما در کاشان نقوش بیشتر انسانی بودند.

پارچه های قلمکار: نقاشی بر روی پارچه در صنعت پارچه سازی در قرون اولیه اسلام در ایران و مصر توسط قالب‌های چوبی رایج بوده است اما در زمان ایلخانان این هنر به سرعت در تمام ایران اشاعه پیدا کرد که این امر را می‌توان به تاثیر نسبت دارد. اوج هنر قلمکارسازی در دوره ی صفوی و در مراکزی چون یزد، همدان و اصفهان (مهمترین مرکز) بود.

پارچه قملکار دارای چهار نوع می‌باشد.

1. قلمکار معمولی با قالب های چوبی
2. قلمکار قلمی، دارای آیات قرآنی و دعا به خطوط ثلث کوفی، نسخ و غبار
3. قلمکار زرنگار، نقاشی روی پارچه با طلا در صنعت پارچه سازی برای این کار طلا را در تیزاب حل کرده و به جای رنگ با آن نقش اندازی میکردند.
4. قلمکار هندی، که دارای نقوش هندی بوده است.

پارچه مناسب برای این نوع از چاپ پارچه کرباس ابریشم و با پارچه ناشور نوعی از پارچه متقال که از کرباس ظریف تر و ریزبافت تر است می‌باشد. برای استفاده از پارچه باید آن را دندانه کرد که در آن ابتدا پارچه را در آب روان قرار داده تا رنگ اضافی جدا شود سپس آن را در مخلوط پوست انار گزبار، گیاه بیابانی و مازو می‌خوابانند تا پارچه آماده ی رنگ پذیری و نقش اندازی شود.

برای تهیه قالب‌های مناسب برای قلمکارسازی در صنعت پارچه سازی از چوب گلابی و زالزالک (به دلیل استحکام) استفاده می‌شود. برای هر یک از رنگ‌های مورد استفاده در چاپ قلمکار یک قالب مجزا لازم است رنگ‌های اصلی چاپ قلمکار به ترتیب عبارتند از سیاه، قرمز، آبی سبز و زرد که ابتدا دو رنگ اول، سیاه و قرمز زده می‌شوند.

در این قسمت برای تثبیت این دو رنگ در صنعت پارچه سازی، پارچه را در محلولی از مغز روناس و پوست انار با درجه حرارتی ۷۰ تا ۱۰۰ درجه سانتی گراد افزایش حرارت به صورت تدریجی قرار می‌دهند به این کار اصطلاحاً «پاتیلی» می‌گویند. در ترکیبات رنگ‌ها از کتیرا به عنوان جلوگیری کننده از پخش شدن رنگ از گلیسیرین به عنوان دیر خشک کننده جلوگیری از خشک شدن رنگ بر روی قالب‌ها پارچه ی چندتایی که در آنها از چند نوع بافت متفاوت استفاده می‌شدند در این پارچه ها نقش و حالت برجست پیدا می‌کند.

خواجه غیاث الدین علی نقشبندی در پارچه سازی، از جمله بافندگان این دست از پارچه های عصر صفوی بوده است. موضوع بیشتر مضامین ادبی و این پارچه ها دارای کاربرد تزئینی بودند. هنر نساجی بعد از دوره ی صفوی رو به انحطاط نهاده و در دوره ی قاجار تنها در دو شهر کاشان و یزد پارچه هایی چون مخمل و زری بافته میشد. از جمله نقش های برجسته ی دوره ی قاجار می‌توان به نقش بته و جقه اشاره کرد. در حال حاضر شهر یزد مهمترین مرکز نساجی می‌باشد.

کاربرد نگارگری در پارچه  سازی

در صنعت پارچه سازی با استفاده از نگارگری می توانید چنانچه بر، انواع چاپ روی پارچه و طراحی نگارگری تسلط داشته باشید می توانید کوسن های پارچه ای را تولید کنید که مزین به نقوش نگارگری هستند.

حتی می توانید شروع به تولید تی‌شرت ها یا مانتوهایی بکنید که با استفاده از تکنیک آبرنگی ، بر روی پارچه طرح مورد نظرتان را اجرا کنید حتی می توانید چترهای ساده ای را گرفته و شروع به نقاشی های نگارگری اعم از گل بوته و طبیعت و اناتومی و مجالس بزم بکنید که بیشتر برای چتر کودکان مناسب است به دلیل خطوط و رنگ های بشاش نگارگری توجه کودکان را جلب می‌کند و سود دهی عالی خواهید داشت حتی می توانید یک کسب کار آنلاین کوچک و خاص راه اندازی بکنید.

برای پرده های خانه نیز اگر چنانچه طراحی نگارگری را خوب بلد باشید می توانید با پرده سرا ها همکاری داشته و نقوش اورجینال را چاپ کنید و باعث شوید که پرده ها نیز مزین به نقوش نگارگری بشوند حتی می توانید این طرح ها را با یک تولید کننده شال و روسری صحبت کنید و طرح های اورجینال نگارگری را تولید کرده و با انواع چاپ هایی اعم از چاپ دیجیتال و … نقوش ها را بر روی روسری یا شال ها چاپ، و تحولی در صنعت پارچه سازی به وجود بیاورید.

یا با یک طراح لباس همراه شوید و شروع به طراحی نقوش مطابق با خواسته و طراحی وی، لباس ها را مزین به نقوش نگارگری بکنید یا حتی می توانید با یک سرمه دوز همکاری کرده و با طراحی های اورجینال خود شروع به تولید رومیزی های خاص و دست‌ساز بکنید و حتی این کار را نیز می توان با هنر گلدوزی انجام داد حتی شروع به جلد سازی و تولیدات دفتری پارچه ای می توانید بکنید که در این شغل نیز می توانید جلد دفاتر را با نقوش نگارگری زیبا بکنید.

شما با فراگیری طراحی نگارگری می توانید در بخش های مختلف  صنعت پارچه سازی اعم از تولیدات شال و روسری زیباسازی پرده های خانه تولیدات رومیزی ها تی‌شرت ها و… همکاری داشته باشید به شرطی که طراحی این هنر را فرا بگیرید پس چنانچه می خواهید به این موقعیت ها دست یابید می‌توانید در دوره های طراحی اکادمیک ما ثبت نام بکنید.

نگارنده: سارا بهاری علمدار  

سئو شده توسط شرکت دیجیتال مارکتینگ فیبی لند